Objawy męskiego kryzysu i pierwsze kroki pomocy

Mężczyźni rzadziej niż kobiety szukają pomocy psychologicznej. Często robią to dopiero wtedy, gdy kryzys jest na tyle głęboki, że trudno im normalnie funkcjonować. Czy można temu zapobiec? Nie zawsze, ale warto wiedzieć na jakie sygnały i symptomy zwrócić uwagę. Jest to o tyle ważne, że objawy kryzysu psychicznego u mężczyzn bywają odmienne od tych kobiecych. 

Nie ma zbyt wielu badań potwierdzających, że mężczyźni rzadziej proszą o pomoc w obliczu kryzysu zdrowia psychicznego. Są jednak twarde statystyki, które pokazują, że to mężczyźni stanowią zdecydowaną większość ofiar samobójstw (około 86% w grupie wiekowej 19-64 lata). W Polsce każdego dnia ok. 13 osób odbiera sobie życie, a ok. 11 to mężczyźni.

Z badań przeprowadzonych przez ogólnopolski panel badawczy Ariadna wynika, że

kobiety mają lepsze nastawienie do osób doświadczających problemów psychicznych oraz korzystania z profesjonalnej pomocy w sytuacji pojawienia się problemów. Aż 90% kobiet i 82% badanych mężczyzn uważa, że problemów psychicznych nie należy się wstydzić. Jednak więcej mężczyzn (45%) niż kobiet (31%), które zgłaszają się na terapię uważa, że mogłaby sobie sama pomóc z problemem, gdyby tylko chciała. Więcej mężczyzn niż kobiet uważa też, że problemy psychiczne mogą się zdarzyć, ale nie powinno się o tym mówić innym.

Można więc założyć, że to kobiety częściej szukają pomocy w kryzysie, a dla wielu mężczyzn problemy psychiczne stanowią temat tabu i powód do wstydu. Nie pomaga też „tradycyjne” wychowanie, w którym wartością jest „bycie twardym” i nieokazywanie uczuć i emocji.

Wstyd, lęk przed oceną, przekonanie, że „trzeba dać radę samemu”, sprawiają, że mężczyźni często cierpią w milczeniu, dopóki sytuacja nie staje się naprawdę trudna.

Każdy kryzys psychiczny zaczyna się od drobnych zmian w zachowaniu, które utrzymują się przez dłuższy czas, stopniowo pogłębiając się. W codziennej gonitwie możemy nie zauważyć, że bliski nam mężczyzna doświadcza czegoś trudnego. Zwłaszcza, jeśli nie mówi o tym otwarcie i próbuje radzić sobie na swój sposób, powielając schematy znane z przeszłości (np. unikanie, używki, kompensacja etc.).

Na jakie zachowania warto zwrócić uwagę?

U mężczyzny doświadczającego kryzysu zdrowia psychicznego możemy zauważyć wyraźny spadek energii. Mogą to być trudności ze wstawaniem z łóżka czy brak motywacji do wykonywania codziennych obowiązków, brak radości z rzeczy, które do tej pory sprawiały przyjemność. Mężczyzna, który dotąd był zorganizowany, zaczyna zaniedbywać proste sprawy: rachunki, porządek, posiłki. W pracy spada koncentracja, rośnie liczba błędów lub spóźnień.

Zamiast otwarcie mówić o bezradności czy smutku, mężczyzna częściej reaguje złością. Pojawia się drażliwość, impulsywność, wybuchy gniewu przy drobnych frustracjach. Czasem emocje przygasają zupełnie i pojawia się obojętność, jakby nic już nie miało znaczenia.

Bezsenność, napięcie mięśni, bóle głowy, dolegliwości żołądkowe to częste fizyczne oznaki przeciążenia psychicznego. Część mężczyzn sięga wtedy po alkohol lub leki, próbując „wyłączyć” napięcie. Inni uciekają w nadmierne trenowanie, pracę ponad siły, gry komputerowe czy internet – wszystko, co pozwala zagłuszyć niewygodne emocje i uczucia.

Izolowanie się to jeden z wyraźnych sygnałów pogarszającego się stanu psychicznego. Mężczyzna unika spotkań, skraca rozmowy, odpowiada zdawkowo. Zamiast mówić o trudnościach, używa ironii lub żartu, który ma zniechęcić do dalszych pytań.

Co pomaga w komunikacji z osobą, która nie chce otwarcie przyznać się, że nie radzi sobie w obliczu trudności? Najważniejsze jest zbudowanie poczucia bezpieczeństwa i przełączenie się z trybu oceny i dawania rad, w tryb słuchania. Co to oznacza w praktyce?

• Zadawanie otwartych pytań, np. „Co jest dla Ciebie teraz najtrudniejsze?”
• Odwołanie do faktów (ale bez oceniania!) i obserwacji, np. „Zauważyłam, że ostatnio jesteś wycofany i trudno Ci się zebrać do pracy. Martwię się o Ciebie.”
• Unikanie etykiet, np. zamiast „jesteś ostatnio leniwy” powiedz: „wydajesz się zmęczony”.
• Pomoc w nazwaniu emocji, np. stosując technikę parafrazy: „Brzmi to jak dużo napięcia i bezsilności”.
• Unikanie dawania rad bez wyraźnej prośby.
• Deklaracja szczerej pomocy

Czego unikać:

• Bagatelizowania i umniejszana: „Inni mają gorzej”, „Weź się w garść”.
• Doradzania bez wysłuchania.
• Ośmieszania: „Mazgaisz się jak baba”.
• Uciekania w logikę, gdy w grę wchodzą emocje.

Rozmowa o emocjach nie wymaga fachowych słów. Wystarczy uważność i gotowość, by pozostać obok drugiego człowieka bez oceniania.

Czasem kryzys psychiczny przechodzi w stan zagrożenia życia. Wtedy potrzebna jest natychmiastowa reakcja. Na co zwrócić uwagę:

• wypowiedzi o braku sensu życia, o chęci „zniknięcia”;
• pożegnalne wiadomości, rozdawanie rzeczy;
• nagłe „porządkowanie spraw”;
• brawurowe, ryzykowne zachowania.

Pomoc psychologiczna dla mężczyzn dostępna jest zarówno w ramach NFZ, jak i prywatnie.
Można zgłosić się do:

• psychologa lub psychoterapeuty,
• psychiatry,
• lekarza rodzinnego (może wystawić skierowanie do poradni zdrowia psychicznego),
• ośrodków leczenia uzależnień,
• grup wsparcia dla mężczyzn.

Jeśli bliski mężczyzna nie jest gotowy na terapię, warto zaproponować najmniejszy możliwy krok: jedną konsultację online, wspólne umówienie wizyty, rozmowę z lekarzem.

Numery wsparcia (Polska):
Centrum Wsparcia – 800 70 2222 (bezpłatnie, całodobowo)
Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży – 116 111

Mężczyźni często uczą się, że proszenie o pomoc jest oznaką słabości. W rzeczywistości to właśnie gotowość do przyjęcia wsparcia wymaga największej odwagi.

Nie czekaj, aż kryzys się pogłębi. Wystarczy kilka uważnych słów, by ktoś poczuł, że nie jest sam. Zdrowie psychiczne mężczyzn to nie prywatna sprawa jednostki, lecz część relacji, rodzin i społeczności, w których żyjemy. Rozmawiajmy o nim otwarcie – bez wstydu i bez ocen.