Komplementy, pochwały, słowa uznania. Nie zawsze wiemy, jak je przyjmować, ale zazwyczaj sprawiają nam przyjemność. Czasem wręcz uskrzydlają. W przypadku dzieci uznawane są za jedną najważniejszych metod wychowawczych, która nie może zaszkodzić. Jak chwalić dziecko i czy na pewno warto to robić?

Do niedawna pytanie o to, jak chwalić dziecko, w zasadzie nie zaprzątało głowy rodzicom. Współczesne pokolenie, wychowywane w filozofii „nie chwal, bo rozpuścisz”, z ulgą przyjęło doniesienia, że docenianie pozytywnie wpływa na rozwój i nie może zaszkodzić. Na dzieci spłynęła więc fala pochwał. Na każdym kroku słyszymy więc entuzjastyczne „super” i „brawo” za: umyte zęby, namalowane dwa krzywe kółka na kartce, każdą babkę z piasku i umyte rączki do obiadu. Najczęściej towarzyszy im ocena: „zuch chłopak”, „mądra dziewczynka”, „ślicznie namalowane” etc. Okazuje się jednak, że to, jak chwalimy dziecko i czy w ogóle to robić, budzi coraz więcej wątpliwości.

Można przypuszczać, że zakrojone na wielką skalę chwalenie dzieci rozpoczęło się w Stanach Zjednoczonych od Nathaniela Brandena i jego publikacji na temat psychologii samooceny. Autor dowodził, że samoocena jest kluczowa dla osiągania przez dziecko sukcesu w życiu. Obowiązkiem rodziców było zatem stworzenie takich warunków, aby nic nie mogło jej zaszkodzić. Przez wiele lat to właśnie podejście królowało w amerykańskich domach, a m. in. poprzez kulturę masową i liczne publikacje trafiło do Polski. Jego podstawą jest chwalenie i docenianie dzieci za wszystko: od wyglądu, poprzez wszelkie cechy charakteru, aż po każde podjęte działanie.

Przez wiele lat do chwalenia podchodzono bezkrytycznie. Jego wielką zwolenniczką była m. in. z Carol Dweck z Uniwersytetu Stanforda. Badania, które przeprowadziła sprawiły jednak, że zmieniła podejście. Udowodniła bowiem, że bardziej skuteczne jest chwalenie dzieci za podjęty wysiłek, a nie za ich inteligencję. Do podobnym wniosków doszedł niemiecki psycholog Wulf-Uwe Meyer, który podkreślał także szczerość i prawdomówność osób, udzielających pochwał. Od czasu publikacji Brandena (rok 1969) przeprowadzono jeszcze wiele badań podkreślających, że liczy się nie tylko docenianie, ale także to, jak chwalimy dzieci.

W ostatnich latach zagubienie rodziców pogłębiło się jeszcze bardziej za sprawą podejścia, które uznaje chwalenie za ocenę, a więc niematerialną nagrodę. Jeśli uznamy, że nagroda to przeciwieństwo kary, otwiera się przed nami zupełnie inne postrzeganie takiego doceniania dziecka. Chwalenie może bowiem:

• Być wyrazem manipulacji – jeśli chwalimy dziecko, chcemy je nakłonić do pewnych określonych przez nas, dorosłych, zachowań lub postaw. Wywieramy więc na nie nacisk, np. „bycie miłym jest wskazane, chociaż przekraczane są moje granice”.
• Sprawić, że dziecko uzależni się od zewnętrznych opinii, obniżając jego motywację wewnętrzną.
• Doprowadzić do lęku przed porażką, a więc niechęci do podejmowania działań.
• Zaszufladkować dziecko, każąc mu się dopasować do oczekiwań rodziców lub wychowawców.
• Nadmiernie uprościć rzeczywistość, ograniczając obraz dziecka do zdań wyrażonych przez rodziców.

Zanim więc polscy rodzice ugruntowali się w pozytywnym wzmacnianiu swoich dzieci, tak dobrze znanym z amerykańskich filmów, psychologowie po raz kolejny wywracają ich światopogląd do góry nogami. Jak odnaleźć się w tym gąszczu niejednoznacznych, a nawet sprzecznych informacji?

Pozytywne wzmocnienie jest ważnym elementem wspierania kształtowania osobowości młodego człowieka. Jeśli rodzice pytają mnie, jak chwalić dziecko, moja odpowiedź jest prosta – mądrze. Zatem uważam, że warto chwalić dzieci, ale zgodnie z pewnymi zasadami:

Ładny rysunek, wspaniała wieża z klocków, jesteś taka mądra, masz taką świetną wyobraźnię – to wszystko oceny. Wiem, że czasem same się cisną na usta, bo przecież jesteśmy dumni z naszych dzieci. Warto być jednak świadomym, kiedy je wypowiadamy. Czym je zastąpić? Zauważeniem („widzę, że narysowałaś łąkę, opowiedz mi o niej”, „sama rozwiązałaś zadanie z matematyki!”), pytaniami („kto mieszka w tej wieży?”) oraz wdzięcznością („dziękuję, że sam nalałeś sobie soku, a ja w tym czasie mogłam dokończyć obiad”).

Opisywanie słowami tego, co robi i doświadcza nasze dziecko ma podwójną rolę. Po pierwsze, w ten sposób objaśniamy dziecku świat i jego rolę w nim, w tym emocje, które są nieodłączną częścią tego świata („Po raz pierwszy odważyłeś się pójść sam do sklepu i kupiłeś wszystko, o co Cię prosiłam. Widziałam, że się denerwowałeś, ale jednak spróbowałeś.”). Po drugie, są elementem procesu docenienia – bez oceniania i wyrażania swojej opinii.

Wspomniany psycholog Wulf-Uwe Meyer dowiódł, że już 12-latkowie rozpoznają przesadne pochwały za błahe rzeczy, za sprawą których czują się traktowani jak głupi. Bądźmy więc szczerzy i nie przykrywajmy ciszy głośnym entuzjazmem. Dziecku bardzo często wystarczy spojrzenie i uśmiech, ale nie okrzyki zachwytu po każdym zjeździe na zjeżdżalni.

Jeśli już chwalisz swoje dziecko, rób to bezwarunkowo. Nie porównuj i nie przykrywaj pochwały naganą. Niedopuszczalne jest popularne w korporacjach chwalenie „na kanapkę”, czyli udzielanie negatywnej informacji zwrotnej, „owiniętej” w pochwały (na początku i na końcu wypowiedzi). Wobec tak skonstruowanej pochwały, odbiorca słyszy dokładnie to, co ma usłyszeć, czyli krytykę. Jeśli więc chcesz docenić dziecko za posprzątanie pokoju, zignoruj niepościelone łóżko.

Tak, jak radzi Carol Dweck, chwaląc dzieci, skupiajmy się na procesie i ilości włożonej pracy, a nie efekcie końcowym. Chociaż w polskim systemie edukacyjnym oceny mają ogromne znaczenie, starajmy się doceniać przede wszystkim wysiłek i to na nim budujmy pewność siebie i samoocenę dziecka. „Nie poddałeś się, mimo trudności”. „Spróbowałaś, chociaż widziałam, że się boisz”. Takie zdania przekierowują uwagę z wyniku końcowego (nawet, jeśli jest sukcesem) i pozwalają wyciągać wnioski na przyszłość.

O tym, jak chwalić dzieci i czy należy to robić, opublikowano wiele ciekawych pozycji. Zainteresowanych odsyłam do książek i artykułów wspomnianych w tekście psychologów. Z pewnością ten temat wzbudzi jeszcze nie raz kontrowersje, bo przecież na szali jest dobro i szczęśliwe życie naszych dzieci.