Nie bij, nie szarp, nie obrażaj. Nie zmuszaj, nie manipuluj, nie wyśmiewaj. Lista zaleceń dla rodziców jest długa. Czy każda z tych rzeczy to przemoc? Czy rodzic, który stosuje te „metody” w dobrej wierze, jest rodzicem przemocowym? Jakie są skutki stosowania przemocy wobec dzieci? Dziś piszę z punktu widzenia terapeuty, rodzica i dziecka. To wpis profesjonalny i osobisty jednocześnie. Bo przemoc, niestety, nadal dotyczy nas wszystkich.

Jako psycholog i człowiek nie spotkałam osoby, która w swoim życiu nie doświadczyła żadnego przejawu przemocy. Każdy z nas może wskazać momenty, kiedy poczuliśmy się skrzywdzeni, zawstydzeni czy zmanipulowani. Ty zapewne też masz takie wspomnienia. Często są to doświadczenia wyniesione z dzieciństwa. Oczywiście, nie wszyscy z tego powodu trafiają na kanapę psychoterapeuty lub do gabinetu psychiatry. To, jaki wpływ ma przemoc na życie ludzi, których dotknęła, jest wypadkową wielu innych czynników. Nie mam jednak wątpliwości, że w niektórych sytuacjach nawet drobny jej przejaw, może wyrządzić wiele zła. Czy warto ryzykować zdrowiem swoich dzieci?

Przemoc wobec dzieci jest bardziej powszechna, niż nam się wydaje. Z mojej praktyki wynika, że wielu rodziców, którzy sprzeciwiają się karom cielesnym, stosują jakąś formę przemocy wobec swoich dzieci. Być może wynika to z faktu, że wobec najmłodszych nadal stosujemy podwójne standardy. Przemoc, o której mówimy w odniesieniu do osób dorosłych (pisałam o tym w artykule o przemocy domowej), nie jest często postrzegana, jako przemoc w stosunku do dzieci. Dlaczego? Przyjrzyjmy się rodzajom przemocy, opisanym przez ekspertów Niebieskiej Linii.

Widząc osobę dorosłą stosującą przemoc wobec dzieci, jesteśmy oburzeni. Czasem nawet stanowczo reagujemy. I słusznie. Ale przemoc to nie tylko bicie, szarpanie czy popychanie. Rodzajów przemocy jest dużo więcej (na podstawie opracowania Niebieskiej Linii):

• Fizyczna – ta kategoria to oczywiście naruszanie nietykalności fizycznej, która kojarzy się głównie z uszkodzeniami ciała lub sprawianiem bólu fizycznego. Ale to także fizyczne zmuszanie dziecka do wykonywania czynności, których nie chce ono wykonywać (poza tymi, które ratują zdrowie i życie), np. siłowe karmienie lub mycie czy branie na ręce, kiedy się wyrywa.
• Psychiczna – narusza godność osobistą dziecka poprzez wyśmiewanie, krytykowanie, manipulowanie, wymuszanie bezwzględnego posłuszeństwa, grożenie. Zazwyczaj nie mamy wątpliwości, co do stosowania tej formy przemocy wobec dorosłych. W przypadku dzieci granica jest płynna, prawda?
• Seksualna – to naruszenie intymności, nie tylko poprzez wykonywanie czynności seksualnych wobec dziecka, ale także obnażanie się w jego obecności bez jego zgody lub rozmowy o treści i podtekście seksualnym.
• Ekonomiczna – to naruszenie własności osobistych. Z badań wynika, że najczęściej jest stosowana wobec nastolatków (np. pozbawianie kieszonkowego), ale do tej kategorii należy także wyrzucanie zabawek bez zgody dziecka. To także często wygłaszane zdanie: „Posprzątaj pokój, bo wyrzucę wszystkie twoje rzeczy”.
• Zaniedbanie – naruszenie obowiązku do opieki ze strony osób bliskich, które może zagrażać życiu lub zdrowiu dziecka. To także brak zaangażowania emocjonalnego, ciągły brak czasu oraz zbyt wygórowane oczekiwania, które pomijają potrzeby dziecka i jego możliwości intelektualno-rozwojowe.

Trudno sobie wyobrazić, że rodzice z pełną premedytacją stosują przemoc wobec swoich dzieci. Jako matka i psycholog wiem, że najczęściej jest zupełnie odwrotnie. Wiele z działań przemocowych jest wykonywana nieświadomie. Dorośli najczęściej powtarzają schematy nabyte w dzieciństwie. Mimo ogromnego postępu w zakresie praw dziecka, nadal nieświadomie myślimy o dzieciach, jako obywatelach drugiej kategorii. Dorośli wiedzą przecież lepiej, czego potrzebują ich dzieci… Tylko czy na pewno? Jesteś na 100% pewny/pewna, że wiesz, czego w tej chwili potrzebuje Twoje dziecko?

Jasper Juul nie obwinia rodziców za wykształcenie w sobie wzoru zachowania, który sprawia, że stosują przemoc wobec dzieci[1]. Podkreśla jednocześnie, że jeśli w rodzinie pojawia się przemoc (bez rozróżniania jej na fizyczną i psychiczną), wszyscy jej członkowie potrzebują pomocy z zewnątrz. Zgadzam się z nim w 100%. Stosowanie przemocy jest skutkiem doświadczeń wyniesionych z dzieciństwa, ale praca nad zmianą tych zachowań, jest obowiązkiem rodzica. Skutki każdego działania przemocowego mogą być mniej lub bardziej dotkliwe dla dziecka. Człowiek jest złożoną istotą, która może zareagować na przemoc w różny sposób, ale ZAWSZE ma ona znaczenie. Jeśli serce małego dziecka na krótką chwilę roztrzaskuje się na milion kawałków, żeby potem szybko znaleźć ukojenie w ramionach mamy i poskładać się w jedną całość, ZAWSZE pozostanie jakiś odprysk.

Przemoc stosowana wobec dzieci działa na wiele obszarów jego rozwoju. Zaburzenia mogą przejawiać się w zachowaniu, problemach emocjonalnych, funkcjonowaniu społecznym i poznawczym, zaburzeniach zdrowia fizycznego[2]. Wynika to z faktu, że każda taka sytuacja, zapisuje się w różnych częściach mózgu, zarówno tych, które regulują aktywność werbalną i poznawczą, ale także w regionach głębszych, czyli jądrze migdałowatym, hipokampie i w pniu mózgu. Badania wykazały, że zmiany głębokie, są bardzo podobne do tych, jakie mają żołnierze doświadczający traum wojennych.

Dzieci, wobec których stosuje się przemoc mogą:

• Wolniej się rozwijać intelektualnie,
• Mieć problemy z koncentracją,
• Mieć zaniżone poczucie własnej wartości,
• Przejawiać zachowania autodestrukcyjne,
• Cierpieć na zaburzenia snu i/lub odżywiania,
• Być lękliwe, wstydliwe i/lub agresywne,
• Samookaleczać się,
• Stracić zaufanie do dorosłych, w tym tych najbliższych, którym powinni ufać bezgranicznie.

Dzieci, wobec których stosowana jest przemoc, stosują ją także wobec innych. Schemat bardzo szybko zaczyna się powtarzać. Dlatego, jeśli jesteś sprawcą jakiejkolwiek przemocy wobec swoich dzieci, poszukaj pomocy natychmiast.

[1] Być mężem i ojcem, Jasper Juul, Wydawnictwo MiND 2012.

[2] Współczesne oblicza przemocy. Zagadnienia wybrane. Joanna Helios, Wioletta Jedlecka, Prace Naukowe Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego 2017.